لیلا صادقی
اگر به خانهی من آمدی
برایم ای مهربان چراغ بیار
نود سال پیش بود که آمد تا بگوید، میشود از سرزمینی نوشت که "به دزدی رفتههایش" خاک است و تاریخ و اندیشه و مردمانی که در زندانهای درونشان درگذشته میشوند، بیآنکه به فکر باز کردن این درهای گذشته باشند. که بگوید “آذر، ماه آخر پائیز” است، اما ماه آخر سال نیست و همیشه بعد از هر پایانی، درهای دیگری رو به آغاز ایستادهاند. که بگوید مردمانی هستند که به “شکار سایهها” میروند و در کنار “جوی و دیوار و تشنه” به کمین مینشینند تا “از روزگار رفته حکایت” کنند در حال و هوایی که “مه” گرفته و هر روز با بادی از جانب شرق یا غرب، امواج دریایشان به جزر میرود و به “مد” میآید و در آخر با لرزهای در لایههای زیرین این “این درهی جنی”، “اسرار گنج” همچنان نهفته میماند و آه که جز ویرانی چیزی به ارمغان نمیآید. آمد تا بگوید که زبان سرخ چگونه سر سبز “خروس” را میدهد به باد، زبانی که بر آن است تا بانگ بیداری سردهد، از جا درمیآید، اما میگوید مجسمههای بزهای گچی نیز دوامی چندان نمیآورند.
نود سال پیش بود که آمد تا بگوید، میشود با سنت سعدیها و بیهقیها چنان نوشت که بنایی مرتفع بر جای بماند، بیآنکه زیر بار شعارهای مد روز رفته باشد و دم از تعهد اجتماعی و اصالت مضمون و جانم فدای این و آن زده باشد و آمد که کلمه را گفته باشد برای کلمه، تصویر را برای تصویر و قلم را به دست گرفته باشد برای سایهای که آفتاب است و از زبان سعدی در حکایت از ابراهیمی در“گلستان” گفته باشد:
فکرت من در تو نیست، در قلم قدرتی است کو بتواند چنین صورتی انگیختن
و این ویژهنامه به مناسبت زندگی نودسالهی قلمی است که در خلال بودنش، به ادبیات داستانی ایران از خلال آثارش غنا بخشیده است، آثاری چون “آذر، ماه آخر پاییز (1328)، “شکار سایه” (1334)، “جوی و دیوار و تشنه” (1346)، “مد و مه” (1348)، “اسرار گنج درهی جنی (1353)، “خروس” (1349). همچنین اولینهای بسیاری به نام اوست که دریافت جایزههای بینالمللی برای آثار سینماییاش یکی از آن بسیارها است. آثاری که به مثابهی بخشی از تاریخ سینمای ایران همچنان حرفهای ناگفتهی بسیار در دل دارند: “از قطره تا دریا” (1332)، “چشماندازها” (آتش،آب و گرما، ) (1336-1341)، “موج و مرجان و خارا” (1337-1341)، “خواستگاری” (1341)، “تپههای مارلیک” (1342)، “خشت و آینه” (1344)، “گنجینههای گوهر” (1345)، “خرابآباد” (1345)، “خرمن و بذر” (1345) و “اسرار گنج درهی جنی” (1352).
گلستان نه تنها داستاننویس و کارگردان تئاتر و سینما، بلکه روزنامهنگار، عکاس و مترجمی بود که آثاری در این حوزه از خود به جای گذاشت و از ترجمههای او میتوان به “کشتیشکستهها” (1334) با آثاری از فاکنر، همینگوی، چخوف، وینسنت بنه و کرین، “زندگی خوش و کوتاه فرانسیس مکومبر” (1328)، هاکلبری فین (1328) اثر مارک تواین و “دون ژوان در جهنم” (1354) اثر جورج برنارد شاو اشاره کرد. همچنین در زمینهی عکاسی با ماهنامهی مردم (1325) همکاری میکرد و نیز برندهی اولین مسابقهی عکاسی ایران (1944) شد و آخرین نمایشگاه عکاسی او، در گالری سیحون در مهر ماه 1356به نمایش درآمد.
از آنجایی که ابراهیم گلستان در هر یک از شاخههای هنری که فعالیت میکرده، صاحب سبکی منحصر به خود بوده است، جای شگفتی دارد که نه هیچ شناختنامهای، نه هیچ کتاب جامعی برای بررسی آثارش و نه هیچ مرجع مدونی دربارهی تحلیل، بررسی و شناخت جایگاه فرهنگی او و آثارش برای پژوهشگران در دست نبوده و افسوس که پژوهشهای انجام شده تا کنون دربارهی آثار او نه جامع بودهاند و نه مانع و بیشتر جنبهی های و هوی تبلیغاتی داشتهاند که جای خالی بررسیهای تحلیلی از جنبههای مختلف و با رویکردهای مختلف همچنان خالی مانده است.
تلاش این ویژهنامه بر این بوده است که به سهم خود قدمی در پر کردن این جاهای خالی ایفا کرده باشد و سنت یادداشتنویسیهای معمول را که به مثابهی نقد در نظر گرفته میشوند، پشت سرگذاشته باشد، اما به گمانم، خانه دورتر از آن بوده است که با این قدم کوچک، قایقی را در دریایی توفانی و با بادبانی کوچک به ساحل رسانده باشیم و امید است که در مجموعهی مقالات دیگری دربارهی ابراهیم گلستان، که مد نظر است به صورت کتابی منتشر شود، این انگیزه و فرصت برای همهی منتقدان و صاحبنظران فراهم آید تا ماحصل پژوهشهای خود را به منظور ارتقای اهداف تحقیقی و شناخت اهالی فرهنگ و ادب ارائه دهند.
و اما این ویژهنامه به مناسبت آتشی است که همچنان روشن است، روشن میماند و روشناییاش خاموش نخواهد شد...
